Uỷ ban Hội văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Ngãi

Các đồng chí lãnh đạo cấp cao tham dự màn đại xòe tại Ngĩa lộ, Yên Bái

Trong cộng đồng các dân tộc Tây Bắc, người Thái có khoảng trên dưới một triệu người (1.328.725 người, theo thống kê năm 1999). Người Thái cư trú tập trung đông nhất ở các tỉnh Tây Bắc Việt Nam như: Yên Bái, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai… Trong các truyền thuyết nói về đất tổ của mình, người Thái cũng khẳng định quê hương của họ ở miền Tây Bắc, miền đất ba dải, chín con sông, nơi sông Đà gặp sông Hồng; miền đất có dáng hình như cái dẻ quạt xòe ra, ôm trọn vùng hữu ngạn sông Hồng và vùng lưu vực sông Đà, sông Mã, sông Nặm U, Nặm Na, kéo dài tới vùng Bạch Hạc ngày nay. Quăm tô mương (Lịch sử bản mường) của người Thái đã ghi lại, đến thế kỷ thứ XI, hai anh em Tạo Xuông, Tạo Ngần đã đưa người Thái từ sông Hồng xuống tận Mường Ôm, Mường Ai, đến Mường Lò (Nghĩa Lộ- Yên Bái). Sau đó, hậu duệ của Tạo Xuông, Tạo Ngần đã khai phá mường, tạo lập cả một vùng đất miền Tây và Tây Bắc rộng lớn. Đến cuối thế kỷ XIII, người Thái đã cư trú ổn định ở vùng Tây Bắc. Có thể nói lãnh thổ cư trú của người Thái đã gắn liền một dải với trung tâm Văn Lang của các Vua Hùng cách đây 4000 năm. Lịch sử hình thành và phát triển của người Thái in đậm dấu ấn lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, đặc biệt là các dân tộc vùng Tây Bắc.

Trải qua mấy nghìn năm lịch sử hình thành, tồn tại, phát triển, người Thái đã tạo dựng cho mình một bản sắc văn hóa riêng với những phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội vô cùng phong phú, độc đáo. Người Thái rất ham mê và có khả năng văn nghệ. Nghệ thuật biểu diễn dân gian của họ rất phong phú, đa dạng. Họ có nhiều loại nhạc cụ, nhiều làn điệu dân ca, đặc biệt là các làn điệu xòe. Xòe là hình thức nghệ thuật biểu diễn nổi tiếng nhất của người Thái. Tương truyền người Thái có hơn 30 điệu xòe được các thiếu nữ Thái múa trong tiếng trống xòe rộn rã, hay trong tiếng đàn tính tẩu dìu dặt, trầm bổng, như những cung bậc tâm hồn của những con người chân thành, mộc mạc, cởi mở mà không kém phần tinh tế, sang trọng. Trong đó xòe vòng là vũ điệu phổ biến, là hình thức múa hát tập thể, được mọi người yêu thích, thường biểu diễn trong các dịp lễ hội của bản mường.

Xòe trong tiếng Thái có nghĩa là “xe”, xòe cổ là “xe cáu ké” nhằm chỉ một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian tập thể của đồng bào dân tộc Thái. Có thể nói xòe là biểu hiện nghệ thuật dân gian Thái đặc trưng và trở thành biểu trưng cơ bản và là thành tố quan trọng trong giá trị văn hóa đặc thù của dân tộc Thái. Người Thái, kinh tế truyền thống là nông nghiệp, sống quần tụ trong các bản làng ở các vùng lòng chảo, ven sông suối. Trong cuộc mưu sinh để tồn tại và phát triển, người Thái luôn cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất, chinh phục thiên nhiên, anh dũng đấu tranh chống lại thú dữ, giặc giã. Mỗi khi hoàn thành một công việc trọng đại, mọi người lại nắm tay nhau, không phân biệt nam, nữ, già, trẻ và nhảy múa ăn mừng quanh đống lửa. Hoạt động ấy được lặp đi lặp lại nhiều lần, dần dần được nâng lên cả động tác lẫn ý thức, hình thành các điệu xòe. Như vậy có thể nói chính từ môi trường tự nhiên, môi trường lao động sản xuất, khát vọng về cuộc sống tốt đẹp và nhu cầu về đời sống tinh thần của tộc người Thái đã hình thành nên những điệu xòe để mô phỏng những hoạt động lao động sản xuất từ việc khai phá đất đai, phát rẫy, trồng lúa, lấy nước và phản ánh đời sống văn hóa tinh thần của người Thái. Xòe được những những nghệ sĩ dân gian thổi vào hơi thở của tình yêu, khát vọng vươn tới tự do, hạnh phúc, làm cho các điệu xòe lung linh, sống động và trường tồn.

Xòe phản ánh bước đường chinh chiến của cha ông, đoàn kết chống lại kẻ thù, tạo nên sức mạnh để trị thủy, khai phá đất đai và mong ước một cuộc sống sinh sôi nảy nở. Không những thế, khi xã hội phát triển đến một trình độ nhất định, người Thái dần dần nhận thức rõ về vũ trụ, về mối quan hệ Thiên - Địa - Nhân và vai trò của con người trong mối quan hệ tổng hòa đó. Những điệu xòe ra đời như một sự tất yếu hàm chứa những giá trị văn hóa và nhân văn cao đẹp, những triết lý sâu sắc, những điều đó ẩn chứa trong từng động tác, từng điệu xòe: Điệu “Khắm khen” (cầm tay nhau) là điệu xòe cơ bản trong nghệ thuật dân vũ của dân tộc Thái, được hình thành trong quá trình lao động từ thuở sơ khai. Đây cũng là những động tác cơ bản đầu tiên làm tiền đề để phát triển những điệu xòe tiếp theo và thành những tác phẩm múa dân gian đặc sắc. Đồng thời, có ý nghĩa biểu hiện sự gắn kết cộng đồng mỗi khi có niềm vui, cùng nhau nhảy múa và cả khi gặp khó khăn hoạn nạn, cộng đồng vẫn nắm chặt tay nhau cùng chung sức vượt qua. Điệu xoè “Nhôm khăn” (Tung khăn) ra đời cùng với sự phát triển của nghề trồng bông dệt vải, có ý nghĩa biểu hiện niềm vui của con người trước những thành qua lao động của mình, đồng thời thể hiện sự khéo léo của đôi bàn tay các thiếu nữ dân tộc Thái bằng những nét hoa văn tinh tế trên các sản phẩm của nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Điệu xoè “Đổn hôn” (Xòe bước tiến lùi) mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, cho dù cuộc sống có lúc buồn, lúc vui, có khi chao đảo trước sóng gió, khó khăn, song mọi người vẫn chung lòng hướng tới một niềm tin son sắt, cho dù vật đổi sao dời nhưng lòng người không bao giờ thay đổi. Điệu xoè “Phá xí” (Bổ bốn) có ý nghĩa biểu hiện tình cảm của mỗi cá nhân trong cộng đồng, dù có đi 4 phương trời nhưng không bao giờ quên được nguồn cội. Điệu xoè “Khắm khăn mơi lảu” (Nâng khăn mời rượu) thể hiện nét văn hóa trong giao tiếp ứng xử của đồng bào dân tộc Thái. Theo quan niệm của người Thái thì bất cứ ai đến chơi nhà đều được đón tiếp rất trân trọng. Với những động tác mềm mại uyển chuyển, chén rượu mời khách được người thiếu nữ nâng trên đôi tay cùng với chiếc khăn xòe và câu khắp mời rượu, thể hiện sự trân trọng đối với khách. Điệu xoè “Ỏm lọm tốp mư” (Đi vòng tròn vỗ tay) là điệu xòe kết thúc mỗi cuộc vui, khi mọi người đã trao nhau những tình cảm chân thành, thì điệu xòe này biểu hiện niềm hân hoan, sự thỏa mãn, đó cũng là những bước chân chếnh choáng men say của rượu nồng và tình người ngây ngất, tiếng vỗ tay cũng nhỏ dần, thưa dần cùng ánh lửa le lói báo hiệu đêm sắp tàn, mọi người chia tay và chào đón một ngày mới.

Từ những điệu xòe cổ trên, sau này các nghệ nhân dân gian Thái phát triển tới trên 30 điệu xòe khác nhau. Người Thái có câu ca: “Không xòe không tốt lúa/ Không xòe thóc cạn bồ/ Không xoè trai gái không thành đôi…”. Sức hấp dẫn của xòe chính là sự sôi nổi, gần gũi mà đậm tình như hơi thở của cuộc sống. Cùng với những điệu khắp trữ tình, các điệu khèn, điệu pí... các điệu xòe ăn sâu vào lòng người một cách tự nhiên. Qua mỗi bước xòe, con người gần gũi, chan hòa với nhau hơn, yêu người, yêu đời để bước vào cuộc sống lao động, chiến đấu với niềm tin yêu sáng trong vô hạn. Xòe còn mang giá trị thẩm mỹ cao của một tộc người, có sức lan tỏa trong một không gian và thời gian rộng lớn. Đó là sự sáng tạo mang tính đỉnh cao của nghệ thuật thẩm mỹ. Vẻ đẹp từ bước vũ, khuôn hình cho đến ý nghĩa nhân văn, mục đích làm cho con người chiêm nghiệm, suy ngẫm bằng các giác quan. Xòe thể hiện những cảm xúc thẩm mỹ lành mạnh trước thiên nhiên hùng vĩ, trước những cuộc đấu tranh sinh tồn và phát triển, tinh thần lao động cần cù của bao thế hệ. Xòe thể hiện đầy đủ tính cách điệu, tượng trưng, ước lệ... Trong mỗi điệu xòe lại biến hóa không ngừng, hài hòa giữa tay, chân, hình thể, khuôn mặt, kết hợp với nhạc cụ làm tăng giá trị biểu cảm, đồng thời góp phần khẳng định bản chất con người dân tộc Thái: kiên cường, bất khuất, dũng cảm, khiêm tốn và cần cù. Những nét tinh tế, điêu luyện trong từng bước vũ đã làm say lòng biết bao du khách cùng giới nghiên cứu. Điều đó nói lên sức sống mãnh liệt cùng nét đẹp tỏa ra từ mỗi điệu xòe.

Những năm gần đây, xòe Thái đã được các tỉnh Tây Bắc quan tâm khai thác, lưu giữ, phổ biến. Trong thời kỳ hội nhập và phát triển của đất nước hiện nay, việc bảo tồn, phát huy và quảng bá các điệu xòe của người Thái cũng chính là công việc thiết thực bảo lưu, kế thừa và phát huy tinh hoa văn hóa, hướng đến một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.